Azerbaycan

Azerbaycan

Azerbaycan

Temel göstergeler
Resmi adı Azerbaycan Cumhuriyeti
Yönetim biçimi Başkanlık tipi cumhuriyet
Başkent Bakü (Bakı)
Bağımsızlık tarihi 30 Ağustos 1991
Nüfusu 9,7 milyon (2017 tahmini)
Nüfusun etnik dağılımı Azeri %90, Dağıstanlı %3,2, Rusya %2,5, diğer %4,3
Ortalama yaşam süresi 68 yıl (erkek), 74 yıl (kadın) (2017 verileri)
Din Müslüman %96, Ortodoks Hristiyan %2,5, diğer %1,8
Dil Azerice %91, Lezgi %2,2, Rusça %1,8, Ermenice %1,5, diğer %3,3, tanımlanmamış %1 
Yüzölçümü 86.600 km²
Coğrafi konumu Güneybatı Asya’da, Hazar Denizi’nin kıyısında, İran ve Rusya arasında bir bölgede yer almaktadır.
İklimi 9 İklim tipi hâkimdir. Büyük Kafkas dağlarının kuzeyinden gelen soğuk hava kütlelerinin etkisi; Küçük Kafkas dağlarının güneyinden gelen sıcak hava akımlarının etkisi; 825 km.lik sahil şeridiyle bölgenin yanı başında bulunan Hazar Denizi’nin bölge iklimi üzerindeki etkisi.
Doğal kaynakları Petrol, doğalgaz, demir yatakları, metaller, alüminyum
Okuryazarlık oranı 15 yaş ve üzeri için: %99,5 (2017 verileri)
Doğal afetler Kuraklık, bazı deniz seviyesine yakın topraklarda su baskınları
Para Birimi Azerbaycan Manatı (AZM)
Endüstri Petrol ve doğalgaz, petrol ürünleri, çelik, demir yatakları, çimento, kimyasallar, petrokimyasallar, tekstil
Tarım ve hayvancılık ürünleri Pamuk, tahıl, pirinç, üzüm, meyveler, sebzeler, çay, tütün, büyükbaş hayvancılık, domuz, koyun, keçi
İhracat ürünleri Petrol ve gaz %75, makineler, pamuk, gıda ürünleri

Ülke Tarihi

Azerbaycan toprakları, Hz. Ömer (r.a.) döneminde fethedilerek İslâm topraklarına katıldı. Raşid halifeler döneminde İslâm’ın Kafkasya’ya yayılması için bir merkez olarak kullanılan Azerbaycan’a daha sonra Emeviler ve Abbasiler hükmetti. Abbasilerin zayıflamalarından sonra bu bölgede Şirvanşahlar, Sâcoğulları, Revvadiler, Sellariler, Ahmediler gibi çeşitli mahalli idareler kuruldu. Selçuklu sultanı Tuğrul Bey, 1054’te Azerbaycan topraklarının bir kısmını Selçuklu topraklarına kattı. Sonraki yıllarda Azerbaycan’ın tamamına yakın bir kısmı Selçukluların hâkimiyetine geçti. Diğer yerlerde bölgesel idareler varlığını sürdürdü. Sonra burası İldenizlilerin eline geçti. İldenizlilerden sonra da Moğollar, Harezmşahlar, Timurlular, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safeviler bölgeye hükmetti.

Kanuni döneminde, 1534’te Azerbaycan Osmanlılar tarafından fethedildi. Bu tarihten sonra Azerbaycan üzerinde bir Osmanlı-Safevi mücadelesi başladı. Bu mücadelede bölgenin bazı yerleri zaman zaman Safevi hâkimiyetine geçti. Osmanlılarda duraklama ve gerileme dönemlerinin başlamasıyla Safevilerin eline geçen Azeri toprakları daha da arttı. 1747’de Safevi hükümdarı Nadir Şah öldürülünce Azerbaycan bağımsız bir devlet oldu ve çeşitli iç karışıklıklara ve dış baskılara rağmen 50 yıla yakın bir süre bağımsızlığını sürdürdü. İç karışıklıklar daha sonra bölgenin küçük feodal devletlere ayrılması sonucunu doğurdu.

Azerbaycan’a daha önce de çeşitli saldırılarda bulunmuş olan Rusya en son 1805’te düzenlediği saldırılarla Kuzey Azerbaycan’ın büyük bir kısmını ele geçirdi. Rus-İran savaşlarının ardından 1813’te imzalanan Gülistan anlaşmasıyla da bugün Azerbaycan Cumhuriyeti’ni oluşturan Kuzey Azerbaycan Rusya’ya, Güney Azerbaycan da İran’a kaldı. Daha sonra 1828 ve 1829 antlaşmalarıyla da Azerbaycan’ın statüsü ve kesin sınırları belirlendi. Kuzey Azerbaycan’ın Rusya’ya bırakılmasından sonra bölge halkıyla Ruslar arasında çeşitli çarpışmalar oldu.

Azerbaycan halkının bağımsızlık mücadelesi 1917 Bolşevik ihtilalinden sonra Azerbaycan Müsavat Partisi ve Mehmed Emin Resulzade’nin liderliğinde kurulan Azerbaycan Milli Şurası öncülüğünde yürütüldü. Azerbaycan Milli Şurası 28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin kuruluşunu ilan etti. 27 Nisan 1920’de Kızıl Ordu, yani SSCB ordusu Azerbaycan’ı işgal ederek Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ni ortadan kaldırdı. Ertesi gün de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin kuruluşu ilan edildi. 5 Aralık 1936’da da burası SSCB’nin bir üyesi haline getirildi.

1985’te Sovyet lideri Mihail Gorbaçov’un yeniden yapılanma (perestroika) ve açıklık (glasnost) politikalarını uygulamaya koymasından sonra Azerbaycan’daki muhalif güçler bağımsızlık yanlısı Halk Cephesi’nin etrafında toplanmaya başladı. 1988’de Azerbaycan’a ait olan Dağlık Karabağ bölgesi Ermeniler tarafından işgal edildi. Bu arada diğer Sovyet cumhuriyetlerinde de bağımsızlık mücadeleleri başladı.

Sovyetler Birliği’nin dağılmaya başlamasıyla birlikte Azerbaycan da 30 Ağustos 1991’de bağımsız devlet oldu ve 8 Eylül 1991’de gerçekleştirilen cumhurbaşkanlığı seçimlerine tek aday olarak giren eski komünistlerden Ayaz Muttalibov bu göreve seçildi. Bağımsızlık sonrası ilk serbest cumhurbaşkanlığı seçimlerini ise Halk Cephesi lideri Ebulfeyz Elçibey kazandı ve 17 Haziran 1992’de cumhurbaşkanı oldu. Ancak Elçibey’in cumhurbaşkanı olması Rusya’yı endişeye soktu. Derken Rusya’yla yakın ilişki içinde olduğu bilinen ve darbe hazırlığı içinde olduğundan Şubat 1993’te görevinden alınmış olan ordu komutanlarından Suret Hüseyinov etrafına topladığı askerlerle Haziran 1993’te Gence’de bir isyan başlattı. Bu isyanı bastıramayan Elçibey, Bakü’yü terk ederek Nahcıvan’a sığındı. Bunun üzerine Hüseyinov çok geçmeden Bakü’yü ele geçirdi ve hükümeti istifaya zorladı.

Öte yandan Nahcivan Özerk Bölgesi Meclis Başkanı Haydar Aliyev isyancıların çağrısı üzerine Bakü’ye geçti ve önce Azerbaycan Milli Meclisi başkanlığına, 24 Haziran 1993’te de vekâleten cumhurbaşkanlığına getirildi. 30 Haziran’da isyancı lider Hüseyinov başbakan oldu. Ekim 1993 başında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerini de Haydar Aliyev kazanarak 10 Ekim’den itibaren asaleten cumhurbaşkanı oldu. Bu gelişmelerden sonra Azerbaycan yeniden başını Rusya’nın çektiği Bağımsız Devletler Topluluğu’na üye oldu. 2003 yılında Haydar Aliyev’in vefatının ardından İlham Aliyev göreve gelmiştir.

Ekonomi

İlk dönemde Azerbaycan’ın ekonomisinin temelini tarım ve hayvancılık oluşturmaktaydı. Elverişli iklim koşulları, çeşitli tarım ürünlerinin yetişmesine imkân sağlamıştır. Hayvancılık tarımdan sonra geliyordu. Ülkede 2015 yılı itibariyle 2.3 milyon baş sığır, 6 milyon baş koyun mevcuttur. Kür ve Araz nehirleri üzerinde ve Kür Nehri’nin Hazar Denizi’ne döküldüğü alanlarda balıkçılık yapılmaktadır. Sovyetler döneminde merkezi planlama stratejileri çerçevesinde, Azerbaycan tarım ülkesi olmaya zorlanmış ve kendi sanayisini kurması engellenmiştir.

Son 20 senelik dönemde ise Azerbaycan ekonomisi göz kamaştırıcı bir şekilde gelişmiştir. Sanayi, enerji ve dış ticaretten elde edilen gelirlerle hizmet sektöründe de büyük bir ilerleme kaydedilmiştir. Özellikle Azerbaycan yönetimi dünyadaki büyük markaların başta Bakü olmak üzere Azerbaycan’da yer almasına büyük önem vermiştir. Çeşitli spor ve kültürel organizasyonlarıya Azerbaycan’ın turizm potansiyelide artırılmıştır.