Batı’da İnsani Yardımın Gelişimi ve Temel Kavramlar

Batı’da İnsani Yardımın Gelişimi ve Temel Kavramlar

13 Mart 2014

Modern insani yardım kurumlarının ilk örnekleri 19. yüzyıl Avrupa’sında yaşanan gelişmeler sonucu ortaya çıkmaya başladı. Sanayi İnkılabı’nın etkisiyle kendisini gösteren teknolojik gelişme, bir yandan daha geniş insan kitlelerinin savaşlardan etkilenmesine neden olurken bir yandan da sınır ötesi yardım çalışmalarına imkân verdi. Yine aynı dönemde Avrupa’da sivil toplum yapısının oluşmaya başlaması, modern insani yardım kurumlarının doğuşuna zemin hazırladı. 20. yüzyılda yaşanan dünya savaşları sonucunda ise günümüzde faaliyet gösteren pek çok insani yardım kurumunun temeli atıldı. Takip eden süreçte modern insani yardım modeli, kendi literatürünü ve kavramlarını oluşturdu. Bu makalede insani yardımın Batı literatüründeki temel kavramları ele alınmaya çalışılacaktır.

Alana adını veren humanitarian aid (insani yardım) kavramı, “insan eliyle veya doğal nedenlerle gerçekleşen insani krizlere malzeme ve lojistik destek sunmak” şeklinde tanımlanır. İnsani yardımın temel amacı, hayat kurtarmak, mağdurlara destek olmak ve insan onurunu korumaktır. Batı literatüründe insani yardım, gerçekleşen krizlere yanıt olarak geliştirilen kısa dönemli yardımlar için kullanılmaktadır. Birleşmiş Milletler (BM) bünyesinde kabul edilen kriterlere göre insani yardım, insancıllık, tarafsızlık, yansızlık ve bağımsızlık ilkeleri doğrultusunda gerçekleştirilmelidir. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketi, BM’nin bahsi geçen dört ilkesine ek olarak birlik, evrensellik ve gönüllülük ilkeleri üzerinde de durmaktadır.

İnsani yardım, kriz ve acil durumlara neden olan sosyoekonomik sorunların altını çizen kalkınma yardımlarından ayrılmaktadır. Gerek insan eliyle gerekse doğal nedenlerle gerçekleşen krizlerin sebeplerini ortadan kaldırmak, oluşturduğu sonuçların etkilerini gidermek için yapılan uzun süreli yardımlar kalkınma yardımları (development aid) kavramıyla tanımlanır. Kalkınma yardımları, gelişmekte olan ülkeleri ekonomik, siyasal, sosyal olarak desteklemek üzere yapılan yardımlardır.

Literatüre Resmî Kalkınma Yardımları (Official Development Assistance/ODA) olarak geçen ODA kavramı ise Kalkınma Yardımları Komitesi (Development Assistance Committee/DAC)’nin gelişmekte olan ülkelere yaptığı kalkınma yardımlarıdır. DAC, Avrupa Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (OECD) bünyesinde kurulmuştur. Kalkınma yardımları alanındaki büyük bağışçıların da aralarında bulunduğu 29 ülke Kalkınma Yardımları Komitesi’ne üyedir. DAC, kalkınma alanında iş birliğini geliştirerek sürdürülebilir kalkınmaya destek olmayı hedefler. Ekonomik gelişme, yoksulluğun azaltılması, gelişmekte olan ülkelerde yaşam standartlarının iyileştirilmesi, hiçbir ülkenin yardıma bağlı olmayacağı bir gelecek kurulması adına çalışmalar yapar. ODA kapsamında kalkınma yardımları konusundaki standartlar belirlenmiştir. Bu bağlamda en az gelişmiş ülkelerle aşırı borçlu yoksul ülkelere yapılacak yardımların şartsız olması gerekir.

İnsani yardım, ayni veya nakdi yardım şeklinde gerçekleşebilir. İhtiyaç sahiplerine ulaştırılan mal ve ürünler ayni yardım (in-kind aid) olarak tanımlanırken; mağdurların ihtiyaçlarını gidermek üzere yapılan nakit bağışlarınakdi yardım (cash aid) olarak tanımlanır. Mağdurlara un, pirinç, battaniye, çadır, giyecek gibi ayni yardım malzemeleri ulaştırmak veya nakdi yardımda bulunmak krizin konumuna ve şartlarına göre belirlenir. Fiziki yakınlık ve piyasa şartlarının benzer olduğu durumlarda ayni yardımlar elverişli olurken, arada mesafelerin olduğu, yaşam şartlarının ve piyasa koşullarının farklılaştığı durumlarda nakdi yardım daha etkilidir.

İnsani yardım, multilateral (çok taraflı) veya bilateral (iki taraflı) olabilir. Çok taraflı yardım, hükümetlerin bağışlarının Dünya Bankası veya BM kurumları gibi uluslararası bir kurumun havuzunda toplanması, bağışların ihtiyaç sahibi taraflara bu uluslararası kurumlar aracılığıyla aktarılması şeklinde gerçekleşir. İki taraflı yardım ise bir hükümetin diğerine doğrudan yardımı veya belli bir muhatabın bir diğer muhataba aracısız yardımıdır.

İnsani yardım akışı (aidflow), bağışçı (donor) ve yardımdan faydalanacak kişiler (beneficiaries) arasında gerçekleşir.

IHH_INFOGRAFIKİnsani yardımın aktörleri olarak hükümetler, hükümetler arası kuruluşlar, uluslararası örgütler, sivil toplum kuruluşları, şirketler, bireysel bağışçılar zikredilebilir. İnsani yardımın resmî aktörleri olan hükümetler, yardım için ayırdıkları fonları iki taraflı veya çok taraflı yardım usulleriyle gelişmekte olan ülkelere aktarırlar. Uluslararası toplumda faaliyet gösteren Dünya Bankası, BM, AEİT gibi hükümetler arası örgütler, hükümetlerin bağışlarının fonlanması ve ihtiyaç sahiplerine aktarılması noktasında faaliyet gösterir.

İnsani yardım döngüsünde zikredilen aktörlere ek olarak gönüllüler (volunteers) ve yerel kurumlar (localpartners) da yer alır. Özellikle sivil insani yardım çalışmalarında profesyonel çalışanların yanı sıra gönüllüler (volunteers), yardım çalışmalarına fon sağlama ve kamuoyu oluşturma noktasında destek olur. Uluslararası yardım faaliyetlerinde yerel kurumlar (partners) yardım faaliyetlerinin organizasyonu, bağışçıların bölge şartları ve proje hakkında bilgilendirilmesi gibi alanlarda partner olarak görev alır.

 

Kaynaklar

“Glossary of Humanitarian Terms”, Reliefweb, 01 Ağustos 2008 

“Definition of Humanitarian Aid (For Statistical Purposes)”, Financial Tracking Sevice

“Basic Concepts and Definitons”, Global Humanitarian Assistance

“Official Development Assistance, Definiton and Coverage”, OECD

Çalışmada kullanılan infografik: TIKLAYINIZ