Yükleniyor...
İlkeler Perspektifinden İnsani Yardım

İlkeler Perspektifinden İnsani Yardım

02 Mayıs 2014

İnsani yardım kurumları, otorite boşluğu ve kaos görülen kriz bölgelerinde çalışmanın zorluğunu yaşarken kendilerine emanet edilen bağışları ihtiyaç sahiplerine en etkili ve adil şekilde ulaştırma zorunluluğunu taşırlar. Bu zorunluluk da insani yardım kurumları için çalışma prensiplerini belirleme ihtiyacını doğurur. Gerek Batı’da gerekse İslam dünyasında çalışan yardım kurumları, ilan ettikleri ilkeler doğrultusunda yardım faaliyetlerini organize eder. İnsani yardım kuruluşlarının kurumsal yapısı, iletişim dili, devletlerle ve insani yardımın diğer aktörleriyle ilişkileri, ihtiyaç sahiplerine hangi oranda ve nasıl yardımcı olmaları gerektiği, çalışanlarının sahip olması gereken ehliyet gibi pek çok konunun şekillenmesinde, insani yardım ilkeleri yönlendirici olur.

BM İnsani Yardım Ofisi (OCHA) insanlık, yansızlık, tarafsızlık ve bağımsızlık ilkelerini çalışma prensipleri olarak deklare etmiştir.[1] Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC)’nin ilan ettiği çalışma ilkeleri ise BM’nin ilan ettiği bu dört ilkeye ek olarak gönüllülük, bütünlük ve evrensellik ilkelerini de içerir.[2] İnsani yardım alanında temel aktörler[3] arasında yer alan BM ve Kızılhaç’ın ilan ettiği bu ilkeler, dünyanın farklı ülkelerinde kendilerine bağlı çalışan sayısız kurum için bağlayıcıdır ve bu alanda faaliyet gösteren kurumların önemli bir bölümü bu ilkeler ışığında çalışmaktadır.[4]

İnsani yardım alanında yirmi yılı aşkın bir saha tecrübesiyle faaliyet gösteren İHH İnsani Yardım Vakfı da bu alanda bazı ilkeler ortaya koymuştur. İHH tarafından hazırlanan ve 2009 yılında İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) çatısı altında kabul edilen insani yardım ilkeleri bugün İslam dünyası yardım kuruluşları için önemli bir referans olmuştur.[5]

BM ve Kızılhaç’ın “insanlık” ilkesine göre, yardıma ihtiyacı olan kişilere her nerede olursa olsun ulaşılmalı, yaşamın korunması sağlanmalıdır. Yansızlık ilkesi ırk, dil, din, cinsiyet, sınıf veya siyasi görüş gözetmeksizin ihtiyacı olan herkese yardım etmeyi; tarafsızlık ilkesi insani yardım çalışanlarının herhangi bir çekişmeye/çatışmaya taraf olmaksızın çalışmalarını sürdürmelerini gerektirir. Bağımsızlık ilkesi insani yardım kurumlarının siyasi, ekonomik, askerî veya diğer otoritelerden bağımsız olarak çalışmaları gerektiğinin altını çizer. BM ve Kızılhaç tarafından kabul edilen bu dört ilkeye ek olarak, Kızılhaç’ın üzerinde durduğu gönüllülük ilkesi bir kazanç beklemeden gönüllü olarak çalışmanın önemini vurgularken; bütünlük ilkesi bir ülkedeki tüm Kızılay ve Kızılhaçların tek bir birliğe bağlı olduğunu ifade eder. Evrensellik ilkesi ise Kızılhaç’ın evrensel bir kurum olarak tüm toplumlara ulaşma görevini belirtir.

BM ve Kızılhaç’ın vurguladığı bu hususlar İslam dünyası yardım kuruluşları açısından “insaniyetperverlik” ve “bağımsızlık” ilkelerinde karşılık bulmuştur. İslam dünyası yardım kuruluşlarının ilkelerini Batılı kuruluşların deklare ettiği ilkelerden ayıran başlıca özellik, belirledikleri ilkelerin başında “ihlas” ilkesinin gelmesidir. İhlas ilkesi gereği, İslami yardım kurumları Allah’a karşı sorumludur ve sadece Allah rızasını gözeterek çalışmalıdır. Yardım mekanizmasının şeffaflığı, yardım edilen kişiye saygı, yardımların en verimli şekilde organize edilmesi, insani krizlerin, haksızlıkların çözümünde hakemlik yapılması, adil olunması, bilinçlendirme çalışmaları yapılması, yardımların zamanında teslim edilmesi, gönüllülük ilkesi uyarınca karşılıksız çalışılması, işin ehline teslim edilmesi, yardımların, yardım görevlilerinin veya ihtiyaç sahiplerinin tehlikeye atılmaması şeklinde açıklanabilecek tüm diğer ilkeler, yeryüzünde adaleti tesis etmek için Allah’a karşı olan sorumluluğu en iyi şekilde yerine getirmek üzere ihlas dairesi içerisinde hayat bulur.

Batı’da ve İslam dünyasında bahsedildiği şekli ile formüle edilen insani yardım ilkeleri, yardım sektöründe güç ve kaynakların doğru kullanımı ve ihtiyaç sahiplerine en faydalı şekilde ulaştırılmasının sağlanması için önemlidir. Kabile çatışmaları nedeniyle ciddi insani krizler yaşanan Afrika ülkelerinde çalışan bir insani yardım kurumu, insanlık ilkesi gereği çatışmadan etkilenenlere sadece insan oldukları için yardım etmelidir. Tarafsızlık ilkesi gereği çatışmaya taraf olmadan, yansızlık ilkesi gereği çatışmadan etkilenen insanlar arasında ayrım gözetmeden, bağımsızlık ilkesi gereği herhangi bir siyasi, askerî veya farklı bir otoriteye bağlı olmadan çalışmalıdır. Aksi takdirde yardım projeleri adil bir şekilde yürütülemez, kriz körüklenir ve insani bilanço artar. İnsani yardım kurumları, kriz ister Filistin’de ister Filipinler’de olsun ırk, dil, din, millet ayrımı gözetmeden ulaşabildikleri her mağdura ulaşmalıdır.

İnsani yardım çalışmaları hâlihazırda dünya insani yardım haritasında önemli bir yer tutan Suriye krizi özelinde ele alınacak olursa, kriz bugün, çok sayıda aktörün dâhil olduğu, farklı etnik ve dinî kökenden insanın etkilendiği devasa boyutlara ulaşmıştır. Bu bölgede herhangi bir siyasi çıkar gözetmeksizin mağdurlara ulaşma gerekliliği bir yana, krizden etkilenen insanların acil ihtiyaçlarını karşılamak ve hayati tehlikeyi bertaraf etmek için çalışmak kaçınılmazdır. Kriz bölgeleri otorite boşluğu görülen, düzenin bozulduğu, halkın mağdur olduğu ortamlardır; suiistimale açıktır. İnsani yardım ilkelerinin işletilmesi, bu suiistimallerin önüne geçmek için önemli bir vesiledir.

[1] “OCHA on Message: Humanitarian Principles”, https://ochanet.unocha.org/p/Documents/OOM-humanitarianprinciples_eng_June12.pdf

[2] “The Fundamental Principles of the Red Cross: Commentary”, http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/fundamental-principles-commentary-010179.htm

[3] İnsani yardımın aktörleri ile ilgili bilgi ve grafik için bk. H. Zehra Kavak, “Batı’da İnsani Yardımın Gelişimi ve Temel Kavramlar”, İHH Akademi, http://www.insamer.com/batida-insani-yardimin-gelisimi-ve-temel-kavramlar/ 

[4] Hesap verebilirlik, kapasite geliştirme, esneklik gibi kavramlar da Batı’da gündeme getirilmiştir. (bk. “Humanitarian Principles”, http://www.atha.se/thematic-areas/humanitarian-principles

[5] İHH’nın önerdiği ve İİT çatısı altında onaylanan insani yardım ilkeleri şunlardır: ihlas, insaniyetperverlik, bağımsızlık, şeffaflık, saygı, iş birliği, verimlilik, hakemlik, hesap verebilirlik, adalet, bilinçlendirme, zamanlama, gönüllülük, güven ve emniyet.