İnsani Diplomasi Kavramına Genel Bir Giriş Denemesi (III)

İnsani Diplomasi Kavramına Genel Bir Giriş Denemesi (III)

11 Mart 2014

İHH’nın İnsani Diplomasi Tanımı

İnsani diplomasi kavramını devletlerin ve Kızılhaç’ın tanımlarından daha kapsamlı şekilde tanımlayan İHH’ya göre insani diplomasi; “kriz, savaş ve doğal afet yaşanan bölgelerde sivillerin korunması, kayıpların bulunması, esirlerin kurtarılması, krizlerin sonlandırılması için gerekli adımların atılmasına olanak sağlayan ve devletlerarası geleneksel diplomasinin uluslararası sorunların çözümünde yeterli olmadığı durumlarda aktif olarak kullanılan” bir diplomasi şeklidir.

İHH’nın yürüttüğü insani diplomasi; kamuoyunda duyarlılığın arttırılması ve insanların yaşamlarının uluslararası çıkarların üstünde tutulması için kendi iletişim kanallarını kullanarak ilgili bütün tarafların harekete geçirilmesini hedefler. İnsani diplomasi ayrıca kamu ve sivil toplum desteği ile kaynaklarını savunmasız insanlara yardım için harekete geçirir, insanların ihtiyaçları için etkili ortaklıklar sağlar. Bu sebeple müdafaa, müzakere, iletişim, resmî anlaşmalar ve diğer tedbirleri içerir. Yürütülen bu sürece hükümetler, uluslararası kuruluşlar, sivil toplum kuruluşları, özel sektör ve bireyler de dâhildir. İnsani diplomasi yürütülürken tamamen insani unsurlar göz önünde bulundurulur. İnsani diplomasinin amacı; temel insani ilkelere uygun olarak savunmasız insanların faydası doğrultusunda karar alıcılara ve kanaat önderlerine sivil baskı uygulayıp savaş araç-gereçlerine ve yöntemlerine sınırlandırmalar getirilmesine çalışarak savaşın yol açtığı olumsuzlukları en aza indirmektir.

İHH “insani diplomasi”yi daha geniş bir amaçlar ve aktörler çerçevesinde tanımlar; bu da Kızılhaç’ın tanımında olmayan, hatta özellikle tanım dışı bırakılan “barış amacı”nın İHH’nın insani diplomasi tanımında “krizlerin sonlandırılması” ve “insanların yaşamlarının uluslararası çıkarların üstünde tutulması” olarak yer bulur.

İHH’nın insani yardım çalışmaları yürüttüğü kriz ve savaş bölgelerinde tüm kanalların kapandığı, devletlerin ve uluslararası kuruluşların dahi hareket edemediği ortamlar oluşmaktadır. Sivillerin mağduriyetini gidermek için problemlere dâhil olmayan sivil bir arabulucuya ihtiyaç duyulan bu tür ortamlarda sadece sivillere yardım eden ve de herhangi bir siyasi kimliğe sahip olmayan İHH, çatışan taraflar için çoğu zaman güvenilir bir muhatap ve arabulucu olarak kabul edilmiştir.

İHH’nın İnsani Diplomasi Çalışmaları

İnsani diplomasi çalışmalarındaki en temel referansı “Bir insanı kurtarmak bütün insanlığı kurtarmak gibidir.” (Maide, 32) ayeti olan İHH, Suriye iç savasında geniş bir toplumsal kesimi (Suriye’deki tarafları, basını ve kanaat önderlerini) dâhil ederek insani diplomasi faaliyetleri yürütmektedir. Bu faaliyetler çerçevesinde “hakem olmak” ilkesiyle, 2011 yılında Suriye’de başlayan iç savaşta tarafların tamamı sivil 2.130 Suriyeli, 70 İranlı, 6 Batılı gazeteci, 1 Afgan tercüman, ayrıca Suriye’de yaşayan Türkiye vatandaşı İdris Çanakçı ve Ekrem Ciğerli ile gazeteciler Adem Özköse, Hamit Çoşkun ve Bünyamin Aygün’ün serbest bırakılmasına aracılık etmiştir.

SURIYE KURTARILAN ESİRİHH, böyle bir sonuca ulaşmak için ilk olarak savaşan, çatışan, birbiriyle anlaşamayan tarafların birbirlerini anlamalarını sağlamaya çalışmış, bunun için de tarafları birbirleriyle konuşmaya ikna etmek için mümkün olan her türlü çabayı göstermiştir. Diyalog ortamının oluşabilmesi için kullanılan en önemli araçlardan biri de medya kaynakları olmuştur. Zira medyaya yansıyan meseleler kamuoyu tarafından yakından takip edilmekte ve tarafları sorunun çözümü için etkili adımlar atmaya sevk edebilmektedir. Suriye’de tutuklu sivillerin serbest bırakılmasını sağlamak için meseleyi tarafsız olarak muhataplarına ulaştıran İHH, çözüm isteyen tarafları bir araya getirmeyi başarmış ve sonunda yüzlerce insan özgürlüğüne kavuşturulmuştur.

İHH’nın insani diplomasi çalışmaları sadece Suriye’yle sınırlı değildir. 22 yıldır insani yardım faaliyetlerinde bulunan kurum, Bosna, Çeçenistan, Pakistan, Arakan, Mali, Moro/Filipinler ve daha birçok yerde insani diplomasi çalışması yürütmektedir. Örneğin, Morolu yetkililer tarafından Filipinler Moro’daki barış sürecinde barış görüşmelerine davet edilmiş, 2013 yılında kurulan Bağımsız Gözlemci Heyeti’nde yer alarak burada sağlanan barışa katkı sağlamıştır. Hâlihazırda İHH, Moro barış sürecinde aktif olarak insani diplomasi yürütmektedir.

İHH gibi sivil ve tarafsız insani yardım kuruluşlarının insani diplomasi çalışmalarının kriz ve savaş ortamında karşılaştığı birçok zorluk vardır. Bazen çatışmaya taraf olan veya çatışmadan çıkarı olan devletlerin müdahalesi, insani diplomasi çabalarının önündeki en büyük engeldir. Örneğin Mali krizinde, ülkenin kuzey ve güneyinde çatışan taraflar arasında arabuluculuk girişimleri başlatılmış, herkesin mutabık kalabileceği ortak platformlar oluşturulmuştur. Süreçte sorunun çözülmesi için devletler de aralarında diplomasi yürütmüş, ancak çözüme yaklaşılırken Fransa bölgeye askerî müdahalede bulunarak uzlaşmayı engellemiştir.

Görüldüğü üzere, İHH’nın insani diplomasi tanımının kapsamı ve yürüttüğü insani diplomasi çalışmalarının geniş yelpazesi, devletlerin ve uluslararası kuruluşların tanımladığı şekliyle insani diplomasinin sorgulanmasını ve yeniden ele alınmasını gerektirmektedir.