Yükleniyor...

İran

İran

İran

Temel Göstergeler
Resmi adı İran İslam Cumhuriyeti
Başkent Tahran
Yüzölçümü 1.648.000 km²
Nüfusu 79,9 milyon
Nüfusun etnik dağılımı Fars, Azeri, Kürt, Beluciler, Arap, Türkmen
Resmi dini Şii Caferi İslam
Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney
Din %99 Müslüman: %90 Şii, %9 Sünni, %1 Bahai, Hristiyan, Yahudi, Zerdüşt 
Resmi dil Farsça
Diller Azerice, Beluçça, Kürtçe, Arapça, Türkmence
Milli Gelir 374 milyar dolar
Kişi Başı Ortalama Milli Gelir 5,424 dolar
Para Birimi İran Riyali

İnsani Durum

2016 yıl sonu verilerine göre İran, mülteci barındıran ülkeler sıralamasında dünyada 4. sırada bulunmaktadır. İran’daki mültecilerin çoğunu 951 bin kişi ile Afganistan’ın Şii ağırlıklı bölgesi Hazara’dan gelen mülteciler teşkil etmektedir. Ülkede bulunan toplam mültecilerden 788’i üçüncü bir ülkeye göç etmek üzere İran’ı geçiş noktası olarak kullanmıştır.

Mültecilerin %97’si İran nüfusunun arasına karışmışken %3’ü kendileri için ayrılan yerleşim yerlerinde hayatlarına devam etmektedirler. 2.300 Afgan ve 128 Iraklı mülteci İran vatandaşlığına geçmiştir.

Siyasi Durumu

1 Nisan 1979 tarihinde kurulan İran İslam Cumhuriyeti, kendine özgü bir yönetim biçimine sahiptir. Anayasada, egemenliğin yasama, yürütme ve yargı organları tarafından, dini liderin himayesi altında kullanılacağı kayıtlıdır. Anayasaya göre cumhurbaşkanı yürütmenin başıdır. Ancak iç ve dış politika önceliklerinin belirlenmesi, ya da silahlı kuvvetlerin ve emniyet güçlerinin sevk ve idaresi yetkileri dini liderin uhdesinde toplanmıştır.

Cumhurbaşkanı, Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin onayını almış adaylar arasından, dört yıl süreyle ve en fazla üst üste iki dönem için halk tarafından seçilir. İlk turda adaylardan herhangi biri %50’nin üzerinde oy alamazsa, en fazla oy alan iki aday ikinci turda yarışır. Son cumhurbaşkanlığı seçimleri 19 Mayıs 2017 tarihinde düzenlenmiş olup, Cumhurbaşkanı Ruhani, oyların %57,1’ini alarak ilk turda ve ikinci kez cumhurbaşkanı seçilmiştir.

İran İslam Cumhuriyeti’nin temel yasama organı olan İslami Danışma Meclisi seçimle işbaşına gelen 290 üyeden oluşmaktadır. Milletvekillerinin görev süresi dört yıldır. Meclis, kanunların oluşturulması ve uluslararası belgelerin onaylanması gibi görevlere sahiptir. Kabul edilen yasa tasarıları onay için Anayasayı Koruyucular Konseyi’ne sunulur ve onay alındıktan sonra yasalaşır. İslami Danışma Meclisi seçimleri 26 Şubat ve 29 Nisan 2016 tarihlerinde yapılmıştır. Son seçimlerden itibaren boşalan koltuklar için ara seçimler, Cumhurbaşkanlığı seçimleriyle eşzamanlı olarak 19 Mayıs 2017 tarihinde düzenlenmiştir.

İran’da siyasi parti temelinde bir yapılanma bulunmamaktadır. Siyasi hayatta, partiler yerine daha çok baskı/çıkar grupları olarak adlandırılabilecek yapılanmalar rol oynamakta, bu gruplar seçim zamanlarında büyük ittifakların çatısı altında toplanmakta ve seçimlerden sonra tekrar dağılmaktadır.

Ekonomik Durumu

İran genel olarak ekonomide merkezi planlamanın hakim olduğu, petrol, doğalgaz ve diğer büyük ölçekli işletmeler üzerinde devlet mülkiyetinin devam ettiği, kırsal bölgelerde tarımsal üretimin ağırlıklı olduğu, özel ticaret faaliyetlerin ise sınırlı düzeyde olduğu bir ekonomik yapıya sahiptir. Ülke GSYİH’sinin sektörel dağılımı ise %45 sanayi, %44 hizmet ve %11 tarım olarak gerçekleşmiştir.

Irak Savaşı’ndan sonra ailelere yardım etmek amacıyla kurulan, dini liderlik makamına karşı sorumlu bir tür İslami esaslı vakıflar (bonyad) geniş vergi muafiyetlerine, sübvansiyonlara ve işgücü avantajlarına sahiptir ve bu nedenle son dönemde fazlaca etkili olan devlet tekelleridir. İran ekonomisinin %40’ı doğrudan, %45’i de bonyadlar aracılığıyla devlet tarafından kontrol edilmektedir. Ekonominin kalan %15’lik kısmı ise muhafazakâr işadamları tarafından idare edilmektedir.

Dünya kesinleşmiş ham petrol rezervlerinin % 11,5’ine (Suudi Arabistan ve Kanada’nın ardından 3. sırada) sahip olan ve dünyanın en büyük 3. petrol üreticisi olan İran, doğalgaz rezervleri açısından da Rusya’nın ardından 2. sırada yer almaktadır. İran’ın ihracat gelirlerinin % 80 ile % 90’ı, bütçe gelirlerinin ise % 40 ile %50’si petrolden elde edilmektedir.

14 Haziran 2015’te P5+1 ülkeleri imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı ile İran’a uygulanan yaptırımlar kaldırılmış ve İran’ın başka ülkelerle iş ve işbirliği yapabilmesine izin verilmiştir.

Yaptırımların kaldırılmasının İran’ın ülke gelirleri ve petrol üretimi artmıştır. Ülkede petrol dışı sektörlerin gelişiminin olumlu etkilemesi, uluslararası ticari maliyetlerde azalma olması ve yabancı yatırımlarla birlikte ticarette liberalleşmeye geçilmesi gibi pozitif yönde etkilerinin olması beklenmektedir.

Siyasi ve İdari Yapı

Şah yönetimi 11 Şubat 1979 tarihinde devrilmiş ve ülkede aşama halinde dini esasa dayalı bir devlet düzeni kurulmuştur. İran’da gücün ulema ile halk tarafından seçilen temsilciler arasında hiyerarşik olarak paylaşıldığı, dini teokrasi ile başkanlık sistemi karışımı kendine özgü bir yönetim biçimi hakimdir.

Türkiye - İran İlişkileri

İran’ın Suriye başta olmak üzere Irak’ta Türkiye’nin siyasetine zıt bir politika izlemesi diplomatik ilişkilerde doğrudan olmasa da dolaylı gerginliklere yol açmaktadır. İran’ın Suriye’de Esed rejimine verdiği destek, Şii militanları ile Irak’ta Türkiye’nin hassas noktası olan Türkmenlere karşı izlediği siyaset Türkiye’yi rahatsız etmektedir. Bunun yanısıra iki ülke tarih boyunca birbirlerinin içişlerine karışmama, karşılıklı saygı ve iyi komşuluk ilkeleri üzerine temellendirilmiş bir çizgide ilerlemiştir.

İran ve Türkiye arasındaki 560 km’lik sınır yaklaşık olarak 400 senedir değişmemiştir.  Ülke içerisinde Tahran’daki Türkiye Büyükelçiliğinin yanısıra Tebriz, Urumiye ve Meşhed Başkonsoloslukları görev yapmaktadır. Benzer bir biçimde İran da Türkiye içerisinde Ankara Büyükelçiliğiyle birlikte İstanbul, Erzurum ve Trabzon Başkonsolosluklarıyla temsil edilmektedir.

 

KAYNAKÇA