Mali

Temel Göstergeler
Resmi Adı Mali Cumhuriyeti
Yönetim Biçimi Başkanlık Tipi Cumhuriyet
Bağımsızlık Tarihi 22 Eylül 1960 (Fransa'dan)
Başkent Bamako (1.8 Milyon)
Yüzölçümü 1.24 milyon km²
Nüfusu 19 Milyon (2018)
Nüfusun Etnik Dağılımı Mande %50 (Bambara, Malinke, Soninke), Peul %17, Voltaic %12, Songhai %6, Tuareg ve Moor %10, diğer %5
İklimi Subtropikalden çöl iklimine değişiklik gösterir.
Coğrafi Konumu Orta Batı Afrika'da, denize kıyısı olmayan Mali, kuzeyde Cezayir, doğuda Nijer, güneyde Burkina Faso ve Fildişi Sahili, güneybatıda Gine, batıda Senegal ve Moritanya ile komşudur.
Dil Fransızca (resmî), Bambara, bazı Afrika lehçeleri
Din %90 Müslümanlık %9 yerel inançlar, %1 Hristiyanlık
Ortalama Yaşam Süresi 55 yıl
Okuma-Yazma Oranı %39 (2015)
Para Birimi Afrika Frankı (XOF)
Millî Gelir 15 Milyar Dolar (2017 IMF)
Kişi Başı Ortalama Milli Gelir 874 Dolar (2017 IMF)
İşsizlik Oranı 8.1 (2016)
Enflasyon Oranı %2.4 (2018)
Yoksulluk Oranı %36
Reel Büyüme Hızı %5.1 (2017 IMF)
Doğal Kaynakları Altın, fosfat, kaolin, tuz, kireçtaşı, uranyum, hidroenerji
Doğal Afetler Harmattan rüzgârları, tekrarlanan kuraklıklar 
Tarım Ürünleri Pamuk, darı, pirinç, mısır, sebze
İhracat Ürünleri Altın, pamuk, yağlı tohumlar, gübre
İthalat Ürünleri Makine ve araç gereç, inşaat malzemeleri, ilaç, petrol, gıda maddeleri, tekstil
Başlıca Ticaret Ortakları BAE, İsviçre, Çin, Hindistan, Fildişi Sahilleri, Senegal, Gana, Almanya

Ülke Tarihi

Mali topraklarında insan yaşamına ait il bulgular bundan 5 ila 9 bin yıl öncesine dayanmaktadır. Bilinen tarihî kayıtlara göre bölgenin Eski Mısır, Garamantlar, Fenikeliler ve Roma İmparatorluğu ile ilişki kurduğu bilinmektedir. Miladî ilk bin yılda bugünkü Moritanya ve Mali toprakları üzerinde yer alan Gâne krallığı bu coğrafyada hüküm süren ilk imparatorluk olarak kabul edilmektedir. İslam tarihi kayıtlarında bölgede hüküm süren sultanlıklar arasında Gâne (Gana), Sudan, Tekrûr, Bilâdüttibr, Mâlî, Mâllî, Tinbüktü, Kavkav ve Songay Sultanlığı’nın adları zikredilmektedir.

Batı Afrika coğrafyasında kurulmuş bilinen en eski imparatorluk olan Gâne İmparatorluğu’nun tarihi M.Ö. 4. Yüzyıla kadar götürülmekle birlikte tarih sahnesine çıkışları M.S. 4. Yüzyılda gerçekleşmiştir. Mağrip coğrafyasından gelen Berberîler tarafından kurulan Gâne İmparatorluğu’nda yönetimi ilerleyen dönemlerde siyahîler ele geçirmiştir. Devlet, 9. yüzyıldan itibaren bugünkü Mali, Moritanya ve Senegal’in bir kısmını da içine alan çok geniş bir bölgeye yayılmıştır. Zengin altın varlığı ile özellikle 9. ve 10. Yüzyıllarda dünyanın en zengin imparatorluğu haline gelen devlet, 1076 yılında Murabıtlar tarafından mağlup edilerek dört küçük krallığa ayrılmış, 1240 yılında da tarih sahnesinden tamamen çekilmiştir.

Gane İmparatorluğu’ndan sonra bölgeyi hakimiyeti altına alan Mali Sultanlığı, 13. yüzyılın ilk yarısında kurulmuştur. En ihtişamlı dönemini 14. Yüzyılın başlarında Mense Kanku Mûsâ zamanında (1312-1337) yaşayan devletin sınırları o dönemde Gine ormanından Sahrâ çölüne, Atlas Okyanusu’ndan bugünkü Nijerya sınırlarına kadar genişlemiştir. Öyle ki, hükümdarın 60 bin kişiyle hac seyahatine çıktığı, kutsal topraklarda sadaka olarak dağıtmak üzere 20 bin altın götürdüğü kaydedilir. Bu seyahat Mali Sultanlığı’nın saygınlığının tüm İslam coğrafyasına yayılmasını sağlamıştır. Devlet, Mense Musa’dan sonra bir süre daha gücünü muhafaza etmişse de, 14. yüzyılın sonlarından itibaren zayıflamış ve 1430 tarihinde yıkılmıştır.

Bu yüzyıllarda ve takip eden süreçte, daha önce kurulan irili ufaklı devletlerin devamı niteliğindeki Songay Sultanlığı da bölgede hakimiyet kurmuştur. 15. ve 16. Yüzyıllarda bölgede etkili olan Songay Sultanlığı, Fizan’ın alınması ile bir dönem Osmanlı Devleti’ne de komşu olmuş, 1591 yılında yıkılmıştır.

Bunların dışında bölgede 17. yüzyılın başlarından itibaren iki buçuk asır varlık gösteren Timbuktu Paşalığı, 19. yüzyılda kısa bir dönem yaşayan Mâsînâ/Dina Devleti ve 19. yüzyılın ortalarında Fransız sömürgeciliğine karşı mücadele eden el-Hac Ömer tarafından kurulan Tekrur Devleti de Mali’nin tarihî seyri içerisinde yer alan diğer devlet tecrübeleridir.

19. yüzyılın ikinci yarısında Fransa tarafından adım adım sömürgeleştirilen Mali topraklarında ilk Fransız izleri 15. yüzyıla kadar gitmektedir. Bu coğrafyaya ilk olarak seyyahlarla giren Fransızlar, 19. yüzyılın ikinci yarısında sırasıyla Haso, Bamako, Segu, Sikasso, Timbuktu, Gao, Bourem ve Mopti’yi ele geçirerek Mali’yi sömürgeleştirmiştir. Bu süreçte Mali topraklarında Fransız işgaline karşı girişilen kurtuluş mücadelelerinde yüzbinlerce insan katledilmiştir. Bu direniş hareketleri içerisinde Yukarı Senegal bölgesinde Mamadu Lamine, güneyde Samori Ture ve Tieba Traore yönetimindeki Kenedugu Krallığı sayılabilir. 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın ilk çeyreği boyunca işgal altındaki Mali toprakları Fransızlar tarafından “Fransız Sudanı”, “Senegambiya-Nijer”, “Yukarı Senegal-Nijer” gibi isimlerle adlandırılmıştır. Mali 1893-1916 yılları arasında Senegal’deki sömürge idaresinden, 1916’dan 1959’a kadar ise Mali’ye atanan müstakil sömürge valisi tarafından yönetilmiştir.

1895 yılında Fransız Batı Afrikası (Afrique Occidantale Française-AOF) adıyla kurulan federasyon bugün Afrika’daki sekiz ülkenin topraklarını kapsamaktadır.. Güney bölgesinin bir kısmında Burkina Faso adıyla yeni bir sömürge idaresi kurulmuş, kuzey bölgesinin önemli bir bölümü ise Moritanya sömürgesine bağlanmıştır. Bugünkü başkent Bamako ise 1920 yılında Fransız Sudanı’nın başkenti ilan edilmiştir. Mali halkı 1. ve 2. Dünya Savaşı boyunca Fransa ordusunda zorla savaştırılmış, onbinlerce Malili bu savaşlarda yaşamını yitirmiştir. Ülkenin sınırları ise genel itibariyle 1947 yılında belirlenmiştir.

2. Dünya Savaşı’nın ardından Afrika’daki Fransız sömürgelerine kısmî bağımsızlık anlamına gelebilecek haklar tanınmış, önce 1946’da diğer Fransız sömürgeleri ile birlikte Fransız Birliği kurulmuş ve Mali de bu birliğin bir parçası kabul edilerek Fransız Millî Meclisi’ne birkaç Malili milletvekili alınmış, ardından Bamako’da Rassemblement Démocratique Africain (RDA) adlı siyasî parti faaliyete başlamıştır. 1956’da Fransız Birliği’ne bağlı ülkelerin iç işlerinde bağımsız hükümetler kurmasına izin verilmiş, 1958’de yapılan referandumla da Fransız-Afrika Topluluğu kurulmuştur.

Aynı yıl Dahomey (Benin), Burkina Faso, Senegal ve Fransız Sudanı’ndan (Mali) oluşan dört ülkeyi içine alan Mali Federasyonu’nun kurulacağı ilân edilmiş, 1959’da Fransız Batı Afrikası adındaki sömürge idaresi lağvedilerek Mali Federasyonu kurulmuştur. Ancak federasyonun ömrü fazla uzun olmamış ve nihayetinde 22 Eylül 1960 tarihinde Mali Devleti bağımsızlığını ilan etmiştir.

Soğuk Savaş şartları içerisinde Sovyetler Birliği ile yakınlaşan Mali’de, sömürge sonrası yaşanan siyasî ve ekonomik krizler ülkeyi bir kaosa sürüklemiş ve 1968 yılında Musa Traore tarafından gerçekleştirilen darbe ile ülke askerî rejime sürüklenmiştir. Bu yıllarda Burkina Faso ile girişilen sınır mücadeleleri de ülkeye ciddi zararlar vermiştir. 23 yıllık Traore yönetimi 1991 yılında yine bir askerî darbe ile son bulmuştur.

Mart ayında kurulan geçici komite ülkede yeni bir anayasa hazırlanarak çok partili sisteme geçilmesine karar vermiş, Haziran ayında yapılan seçimleri kazanan Alpha Oumar Konare 2002 yılına kadar iktidarda kalmıştır. 2002 yılındaki seçimleri kazanan Amadou Toumani Toure, 1991 yılı Mart-Haziran ayları arasındaki kısa süren başkanlığından sonra ikinci kez devlet yönetiminin başına geçmiş ve 2012 yılına kadar 10 sene iktidarda kalmıştır.

2012 yılı Mart ayında ülkede bir kez daha askerî darbe gerçekleşmiştir. Ülkenin kuzeyine gerçekleşen isyanda devletin yetersiz kaldığı iddiası ile harekete geçen ihtilal komitesi, Toure’yi görevden alarak geçici yönetim kurmuştur. Oluşan siyasî kaos ortamı dış müdahale için gereken zemini oluşturmuş ve Fransa’dan dış müdahale talebinde bulunulmuş, bunun üzerine Fransa’nın başını çektiği uluslararası güçler 2013 yılı Ocak ayında Mali’ye askerî operasyon gerçekleştirmiştir. Operasyon Mali’ye büyük zararlar vermiş, onbinlerce insanın yaşamını kaybetmesine, yüzbinlerce Malilinin de evlerini terk etmek zorunda kalışına yol açmıştır. Yine yüzbinlerce Malili insanî yardıma muhtaç hale gelmiş ve eğitim imkanlarından yoksun kalmıştır. Ülkenin kuzeyinde yaşanan Tuareg sorunu da halen mevcudiyetini korumaktadır.

Siyasî Yapı

1992 Ocak ayında yapılan halk oylaması ile kabul edilen anayasaya göre Mali Cumhuriyeti üniter yapıya sahip bir devlettir. Ülkede yasama organı olan Millet Meclisi 147 üyeden oluşmakta olup milletvekilleri beşer yıllık süreler için seçilmektedir. Devlet Başkanı halk oylaması ile seçilmekte ve seçilmiş devlet başkanı, başbakanı atamaktadır. Mali başkent Bamako dışında 8 idari bölgeye ayrılmıştır. Bunlar; Gao, Kayes, Kidal, Koulikoro, Mopti, Segou, Sikasso ve Timbuktu’dur.

Bağımsızlığın kazanıldığı 1960 yılından bu yana yaşanan askerî darbeler, iç çatışmalar ve dış müdahalelerle ülke siyasî istikrarı yakalamakta zorlanmıştır. Son olarak 2013 yılında gerçekleştirilen Fransa önderliğindeki uluslararası müdahale de Mali’yi bir kez daha sıkıntılı bir sürece çekmiştir. Mali’de devlet yönetiminin başında 2013 Eylül ayında yapılan seçimleri ikinci turda kazanan Ibrahim Boubacar Keita bulunmaktadır.

Ekonomik Durum

Dünyanın en yoksul on ülkesinden biri olarak gösterilen Mali’de, son birkaç yıldır istikrarın sağlanması ile birlikte ekonomi canlanmaya başlamış, ülke yabancı yatırımcıların ilgi alanına girmiş ve istikrarlı bir büyüme trendi yakalanmıştır. Bu süreçte ülkenin son yıllarda bağımlı hale geldiği dış yardımlardan kurtarılması, ülkenin ekonomik özgürlüğünü kazanması ve Batılı sömürgeci zihniyetin tasallutundan çıkması bakımından büyük önem arz etmektedir. Öte yanda 2013 yılında Fransa’nın öncülüğünde gerçekleştirilen uluslararası operasyon ülkeye büyük zarar vermiş, binlerce insan yaşamını yitirirken, yüzbinlerce insan evini terk ederek mülteci konumuna düşmüştür. Bu durum ülke ekonomisine çok büyük zarar vermiştir.

Mali ekonomisinin temelinde altın ve pamuk ihracatı bulunmaktadır. İhracatın yaklaşık %90’ı bu iki üründen karşılanmaktadır. Mali’nin Afrika’da en fazla altın üretilen üçüncü ülke konumundadır.

Ülke topraklarını %65’i çöl olan Mali’de tarım üretimi, ülkeyi boydan boya geçen Nijer Nehri deltasında yoğunlaşmıştır. Ülkede istihdamın %80'ini tarım ve balıkçılık sektörleri karşılamaktadır. Başlıca tarım ürünleri; pamuk, tahıl, pirinç, yer fıstığı, şeker kamışı, meyve ve sebzelerdir. Öte yandan hayvancılık da son yıllarda gelişme kaydeden alanlardan biri olarak öne çıkmaktadır.

Doğal kaynaklar bakımından zengin olan Mali’de altın, demir, bakır, boksit, nikel, fosfat, manganez, uranyum, kireçtaşı ve tuz gibi yeraltı kaynakları bulunmaktadır. Ancak yeraltı kaynaklarının bir kısmının varlığı bilinmekle birlikte henüz üretimi yapılmamıştır.

Köklü tarihi ve kültürel mirasıyla turizm açısından büyük potansiyel taşımasına karşın, son yılarda yaşanan güvenlik sorunları sebebiyle Mali’de turizm sektörü olması gereken seviyenin çok altındadır.

Türkiye ile İlişkiler

Türkiye ile Mali arasındaki ilişkilerin son derece olumlu ve güçlü olduğu söylenebilir. Son yıllarda gerçekleştirilen en üst düzeyde ziyaretler ve imzalanan antlaşmalar bunun en somut göstergesidir. 2000’li yılların başlarından bu yana ikili ilişkilerde takip edilen seyir, Türkiye’nin Afrika açılımı çerçevesinde açıklanabilir.

Türkiye’nin Bamako Büyükelçiliği 2010 yılında, Mali’nin Ankara Büyükelçiliği ise 2014 yılında hizmete girmiştir ve ilk büyükelçi olarak Mali Cumhurbaşkanı Boubacar Keita’nın siyasî danışmanı Birahim Soumare görevlendirilmiştir. 

İki ülke arasındaki son üst düzey ziyaret Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kalabalık bir bakan heyeti ile Mart 2018’deki Batı Afrika turu kapsamında gerçekleşmiştir. Ziyaret boyunca gerçekleştirilen temaslarda ve yapılan açıklamalarda, ikili ilişkilerde son yıllarda yakalanan ivmenin ve yatırımların korunması vurgusu yapılmıştır. Mali’nin enerji, tarım, hayvancılık, sağlık gibi alanlarda yapılacak yeni yatırımlar için büyük potansiyele sahip olduğu ve yapılacak yeni yatırımlarla Mali’nin kalkınma sürecinde Türkiye’nin başat rol oynayabileceği ifade edilmiştir.

İki ülke arasındaki ticaret hacmi, son on yılda çok büyük bir gelişme kaydetmiştir. 2008 yılında 10 milyon dolar civarında olan ticaret hacmi 2017 yılında 82 milyon dolara ulaşmıştır. Türkiye’nin Mali’ye ihraç ettiği ürünler arasında askerî malzeme ve mühimmat, gıda maddeleri, mobilya, römorklar, demir-çelik ve kurşun bulunmaktadır. Mali’den gerçekleşen ithalatın temel maddesi ise pamuktur.

Müslümanların Durumu

İslâmiyet Mali topraklarında Gane İmparatorluğu döneminde Arap ve Berberî Müslümanlar aracılığıyla, ülkenin kuzey ve doğu kesimlerinde ise Mor ve Tevârrik kabileleri aracılığıyla yayılmaya başlamıştır. Takip eden yüzyıllarda İslamiyet Mali coğrafyasında Mali Sultanlığı, Songay Sultanlığı ve Timbuktu Paşalığı gibi devletler bünyesinde varlığını sürdürmüştür. Özellikle Timbuktu, Gao, Aravan ve Cenne gibi şehirler İslam coğrafyası açısından önemli birer ilim ve kültür merkezi haline gelmiştir.

İlim merkezlerinin de etkisiyle siyasi ve kültürel alanda etkin rol alan ulemanın yanı sıra tarikat hareketleri de Mali’de etkili olmuştur. Bunlar içerisinde özellikle Kâdiriyye ve 19. Yüzyılda Kuzey Afrika’da kurulan Tîcâniyye tarikatları zikredilmelidir.

Bugün Mali’de ülke nüfusunun tamamına yakını Müslümandır. Devlet nezdinde Müslümanları temsil eden resmî din kurumu Association Malienne Pour l’Unité et le Progrés de l’Islam (AMUPI) 1980 yılından bu yana faaliyettedir. Ayrıca ülkedeki dinî cemiyetler tarafından kurulan Collectif des Associations Islamiques du Mali (CAIM) adlı kuruluş da etkindir.

Diğerleri